Twierdza Przemyśl
powstanie - rozwój - technologie

PARAMETRY:
for­mat 270 x 205 mm,
twarda oprawa,
pełen kolor,

296 stron,
ponad 180 ilu­stra­cji (rzu­tów 3D, rysun­ków tech­nicz­nych, foto­gra­fii archi­wal­nych oraz współ­cze­snych), ponad 20 map, ponad 20 tabel.

 

Publi­ka­cja Twier­dza Prze­myśl. Powsta­nie - roz­wój - tech­no­lo­gie, bazu­jąc na mate­ria­łach archi­wal­nych, opo­wiada histo­rię budowy jed­nej z naj­więk­szych ówcze­snych twierdz Europy. Ponadto poru­sza temat prze­biegu walk toczo­nych o jej zdo­by­cie w 1914 i 1915 r.

Opra­co­wa­nie sku­pia się na roz­woju twier­dzy jako cało­ści. Jak przy­stało na pracę o cha­rak­te­rze syn­te­tycz­nym, obej­muje sze­roki zakres zagad­nień –  od okre­śle­nia przy­czyn poli­tycz­nych i mili­tar­nych przy­zna­nia tak zna­czą­cych środ­ków finan­so­wych na jej stwo­rze­nie, poprzez pod­ję­cie próby perio­dy­za­cji budowy aż po okre­śle­nie na szcze­blu tak­tycz­nym roli poszcze­gól­nych dzieł w sys­te­mie obron­nym Twier­dzy Prze­myśl. Autor sta­rał się zara­zem przed­sta­wić roz­wój tech­niki sto­so­wa­nej w woj­sko­wo­ści, szcze­gól­nie w kon­tek­ście roz­woju tech­no­lo­gii (arty­le­ria, broń pie­choty, budow­nic­two, meta­lur­gia), która pod koniec XIX w. dopro­wa­dziła do daleko idą­cych zmian w sztuce wzno­sze­nia for­ty­fi­ka­cji. Opis prze­biegu walk kon­cen­truje się rów­nież na spra­wach fortecznych.

Zało­że­niem opra­co­wa­nia było opar­cie badań na mate­riale źró­dło­wym, jedy­nie w nie­wiel­kim stop­niu, przy braku czy trud­no­ściach w dotar­ciu do źró­deł, odwo­łuje się do opra­co­wań, w pierw­szej kolej­no­ści z okresu dwu­dzie­sto­le­cia mię­dzy­wo­jen­nego, w mniej­szym stop­niu późniejszych.

Twier­dza Prze­myśl wcho­dziła w skład umoc­nień austro-węgierskich w Gali­cji budo­wa­nych od cza­sów wojny krym­skiej (1854–1855). Obrona miała wyko­rzy­stać linię dwóch rzek — Sanu i Dnie­stru. Prze­myśl był naj­sil­niej ufor­ty­fi­ko­wa­nym miej­scem, wokół miej­sco­wo­ści tj. Sie­niawa, Jaro­sław, Mikołajów-Rozwadów, Halicz-Jezupol czy Zalesz­czyki zbu­do­wano znacz­nie słab­sze for­ty­fi­ka­cje. Wraz ze zmie­nia­jącą się sytu­acją poli­tyczną w Euro­pie zwięk­szano lub zmniej­szano fun­du­sze prze­zna­czone na budowę umocnień.

Można wyróż­nić nastę­pu­jące okresy inwe­sty­cji militarnych:

1854-1855 okres budowy obozu oszań­co­wa­nego, 1878 - pro­wi­zo­ryczne fortyfikacje,

1881-1888 - budowa twier­dzy maga­zy­no­wej zło­żo­nej z for­tów arty­le­ryj­skich dla armii polowej,

1890-1899 - budowa for­tów pancernych,

1900-1905 - moder­ni­za­cje i uzu­peł­nie­nia pierścienia,

1912-1913 - roz­bu­dowa obiek­tów międzypolowych,

1914 - roz­bu­dowa wojenna.

Tak długi czas roz­bu­do­wy­wa­nia twier­dzy spo­wo­do­wał nawar­stwie­nie się w niej róż­nych typów obiek­tów for­ty­fi­ka­cyj­nych. Począw­szy od ziem­nych szań­ców, a skoń­czyw­szy na nowo­cze­snych for­tach wypo­sa­żo­nych w wieże pan­cerne na stro­pach. Do dziś zacho­wały się duże frag­menty for­ty­fi­ka­cji polo­wych przy­po­mi­na­ją­cych te znane z frontu zachod­niego, z okresu walk pozy­cyj­nych. Znisz­cze­nia na for­tach, leje po wybu­chach roz­siane po lasach, nadal - po stu latach - przy­po­mi­nają o tra­ge­dii, jaką dla świata była I wojna światowa.

W wyniku prze­su­wa­nia się zachod­niego frontu po obsza­rze Gali­cji, Prze­myśl trzy­krot­nie zna­lazł się w ogniu walk. Po raz pierw­szy już 17 wrze­śnia 1914 r. twier­dza została osa­czona przez woj­ska rosyj­skie, po krót­kim przy­go­to­wa­niu, 8 paź­dzier­nika, pró­bo­wały one zdo­by­cia for­tów sztur­mem. Bez skutku, prze­su­wa­nie się frontu w kie­runku wschod­nim już 9 paź­dzier­nika uwol­niło mia­sto. Mie­siąc póź­niej, 8 listo­pada, twier­dza została ponow­nie zamknięta kor­do­nem wojsk. A ponie­waż zbli­żała się zima i Rosja­nie wie­dzieli, że front aż do wio­sny się nie ruszy — tym razem posta­no­wili wziąć twier­dzę gło­dem. Załoga twier­dzy musiała wyka­zy­wać się aktyw­no­ścią, pró­bu­jąc doko­ny­wać licz­nych wypa­dów. Bez­sku­tecz­nie. W marcu 1915 r. zapasy twier­dzy były na wyczer­pa­niu, a zdro­wie i morale oddzia­łów Land­sturmu, zło­żo­nych w dużej mie­rze ze star­szych, nie­wy­star­cza­jąco wyszko­lo­nych ludzi, upa­dało. 22 marca twier­dza ska­pi­tu­lo­wała, jed­nak przed pod­da­niem komen­dant Kusma­nek naka­zał znisz­cze­nie wszel­kich urzą­dzeń mili­tar­nych — for­tów, dział, mostów, doku­men­ta­cji. Twier­dza budo­wana od połowy XIX w. w jed­nym dniu prze­stała ist­nieć. Do nie­woli dostało się ok. 130 tysięcy żoł­nie­rzy. Gdy w maju 1915 r., w wyniku ope­ra­cji gor­lic­kiej, front się zała­mał i Rosja­nie wyco­fy­wali się w popło­chu, woj­ska austro-węgierskie, wspo­ma­gane przez nie­miec­kiego sojusz­nika, bar­dzo szybko dotarły pod ruiny twier­dzy. Tym razem sytu­acja była odwrotna — w wysa­dzo­nych for­tach bro­nili się Rosja­nie. Znisz­czone forty nie sta­no­wiły dobrej obrony szcze­gól­nie, że ata­ku­jący dys­po­no­wali ogromną prze­wagą w arty­le­rii. Pod Prze­myśl nad­cią­gnęły naj­cięż­sze działa, nie­miec­kie kali­bru 42 cm i austriac­kie 30,5 cm. Po przy­go­to­wa­niu arty­le­ryj­skim, zma­so­wa­nym ogniu na forty i okopy nastą­pił szturm pie­choty. Dzień 3 czerwca 1915 r. oswo­bo­dził Prze­myśl z rąk rosyj­skich. Na tym skoń­czyła się rola Twier­dzy Prze­myśl w I woj­nie światowej.

 

SPIS TREŚCI

Wstęp

1.    Gali­cja do 1855 r.

2.    Wojna Krym­ska – budowa obozu oszań­co­wa­nego, 1854–1855

3.    Monar­chia austro-węgierska – pro­jek­to­wa­nie twierdzy

4.    Reali­za­cja pro­jektu w 1878 r.

5.    Stała twier­dza – forty arty­le­ryj­skie
5.1. Pierw­szy fort stały – fort VIII „Łętow­nia” (1881–1882)
5.2. Fort arty­le­ryj­ski jed­no­wa­łowy XII „Żura­wica” (1882–1884)
5.3. Grupa Sie­dli­ska (1883–1886)
5.4. Forty arty­le­ryj­skie jed­no­wa­łowe V „Gro­chowce” i VII „Prał­kowce” (1883–1885)
5.5. Forty arty­le­ryj­skie dwu­wa­łowe XIV „Hurko”, X „Orze­chowce” i XI „Duń­ko­wiczki”
5.6. Pozo­stałe prace

6.    Wypo­sa­ża­nie twier­dzy w 1887 r.
6.1. Rdzeń twier­dzy
6.2. Prace w zewnętrz­nym pier­ście­niu
6.3. Obiekty dru­giej linii

7.    Pro­gramy roz­bu­dowy z lat 1889–1891
7.1. Forty mię­dzy­po­lowe pier­ście­nia IIb „Cyków”, Va „Jäger­haus Gro­chowce” i VIIIa „Jäger­haus Łętow­nia” (1891–1893)
7.2. Budowa fortu 20 „Głę­boka”, poste­runku flan­ku­ją­cego 20a i bariery „Lipo­wica” (1891–1893 )
7.3. Budowa fortu IX „Ujko­wice” (IX „Brun­ner”) (1892–1896)
7.4. Budowa fortu IXa „Beim Kreuz” (1892–1895)
7.5. Budowa fortu XIIIa „San-Rideau” (1892–1896)

8.    Pro­gram budowy for­tów 1894–1899
8.1. Budowa Fortu Ie „Byków” (I/2 „Byków”) (1893–1896)
8.2. Budowa Fortu Xa „Pruchniker-Strasse” („Droga Pruch­nicka”) (1895–1897)
8.3. Budowa Fortu Xia „Zie­ge­lo­fen” („Cegiel­nia”) (1895–1897)
8.4. Fort II „Jak­sma­nice” — prze­bu­dowa (1895–1897)
8.5. Fort XV „Borek” (1895–1897)
8.6. Budowa fortu I/F „Popo­wice” (I/5 „Popo­wice”) (1896–1900)
8.7. Fort XIII „Bole­stra­szyce” (XIIIb „Bole­stra­szyce”) – prze­bu­dowa (1896–1898)
8.8. Fort I/1 „Leśni­czówka Byków” (Jäger­haus Byków) („Łysiczka”) (1897–1905)
8.9. Fort I/6 „Dzie­wię­czyce” – prze­bu­dowa (1897–1901)
8.10. Fort IV „Optyń” (1897–1900)
8.11. Fort X „Orze­chowce” – prze­bu­dowa (1897–1900)
8.12. Rekon­struk­cja rdze­nia od dzieła XIX „Winna Góra” do bate­rii 23 (1895–1896)
8.13. Rdzeń od fortu XVI „Znie­sie­nie” do bariery sanoc­kiej (Sano­ker Bari­ère) (1897–1899)

9.   Pro­gramy roz­bu­dowy na lata 1900–1905 i 1905–1914
9.1. Prze­bu­dowa bate­rii 4 na główny fort VII½ „Tar­nawce” (1900–1902)
9.2. Budowa fortu XIIIa „Zabło­cie” (1901–1903)
9.3. Budowa 11 bate­rii walki dale­kiej dla uzbro­je­nia bez­pie­czeń­stwa (1902)
9.4. Moder­ni­za­cja fortu XI „Duń­ko­wiczki” (1902–1908?)
9.5. Pozo­stałe prace

10. Wypo­sa­ża­nie twier­dzy w zimie 1912/1913
11. Wypo­sa­ża­nie Twier­dzy Prze­myśl po wybu­chu wojny
12. Pierw­sze oblę­że­nie
13. Dru­gie oblę­że­nie
14. Odbi­cie twier­dzy
15. Prze­myśl przy­czół­kiem mosto­wym
16. Twier­dza po zakoń­cze­niu I wojny świa­to­wej
Załącz­nik I
Załącz­nik II
Indeks oso­bowy
Wykaz tabel
Źró­dła
Aneks. Syl­wetki osób zwią­za­nych z powsta­niem i budową Twier­dzy Przemyśl

Tomasz Idzi­kow­ski